Kleuters met psychische problemen. Buitengewoon

Geestelijke gezondheid komt deze dagen weer wat meer in de media. Niet alleen omdat het vandaag Internationale dag van de geestelijke gezondheid is, maar dit jaar is er ook weer een Rodeneuzendag.

In het kader daarvan brak Professor Gwendolyn Portzky in een filmpje een lans om meer aandacht te besteden aan het mentaal welzijn van kinderen op school. ‘En daar moeten we eigenlijk al van in de kleuterscholen mee beginnen,’ zei ze beslist. Gelijk heeft ze. Maar dat doen we toch bij uitstek al in de kleuterklas. Het mentale welzijn van onze kleuters is onze eerste bezorgdheid, toch? We gaan voluit voor een preventieve aanpak.

Maar wat als zich al psychische problemen stellen bij onze kleuters? Welk antwoord formuleren we op buiten-gewoon gedrag? Het antwoord zou, ondanks het M-decreet, wel eens kunnen zijn: het ‘buiten-gewoon’ kleuteronderwijs.

België, buitenbeentje in de wereld

Dat er een buitengewoon kleuteronderwijs bestaat is an sich al verwonderlijk voor vele buitenstaanders. België is immers één van de weinige landen in de wereld waar dit bestaat. Bovendien kende het buitengewoon kleuteronderwijs een groei van meer dan 40% tussen schooljaar 1990-1991 en 2014-2015 (Schraepen, 2017). En dat terwijl het kleuteronderwijs, net als het buitengewoon onderwijs werkt met ontwikkelingsdoelen, en niet met eindtermen.

Toename van kleuters met psychische problematiek

Het M-decreet heeft daar geen verandering ingebracht. Vergelijken we de cijfers voor het buitengewoon kleuteronderwijs tussen schooljaar 2014-2015, het jaar vóór de invoering van het M-decreet, en schooljaar 2017-2018, dan zien we nauwelijks een daling (van 2000 naar 1986, een daling van 0,7%). Wel zien we een grote toename van kleuters met een psychische problematiek (type 3 en type 9) in deze 4 schooljaren. Maakten ze in schooljaar 14-15 een kleine 10% uit van het totale aantal kleuters in het buitengewoon onderwijs, dan verdrievoudigde dit in schooljaar 17-18 tot bijna 30%.

Een zorgbeleid?

Misschien wijst de toename erop dat kleuterleerkrachten zich onvoldoende gewapend voelen om een antwoord te bieden op deze zorgvragen.

Dat bleek ook uit het rapport dat verscheen in december 2017 naar aanleiding van de opstart van het ondersteuningsmodel. De ondersteuningsnetwerken werden overspoeld door vragen, waarbij vooral een grote toename van vragen over gedragsproblemen.

Die ondersteuningsvragen werden echter vaak afgewezen omdat ze niet voldeden aan de criteria. Er moet aangetoond worden dat de school al een degelijk zorgtraject heeft afgelegd met de kleuter. Dat wil zeggen dat er in de school een degelijke basiszorg (differentiatie, sticordi, …) en verhoogde zorg (zorg-en SESuren) aanwezig is. En precies daar knelt het schoentje.

Het M-decreet gaat ervanuit dat elke school een degelijk uitgestippeld zorgbeleid heeft, maar niemand heeft een zicht wat er precies in die zorg gebeurt. Er zijn zeer grote verschillen, tussen leerkrachten onderling, tussen de zorgleerkrachten en tussen scholen. Het is pas sinds de inspectie 2.0 die nu in september 2018 van start is gegaan dat men daar expliciet aandacht aan besteedt.

Intussen roeien we met de riemen die we hebben. En in sommige scholen zijn er riemen, in andere scholen zijn er helemaal geen en verzuipen leerkrachten. De beste oplossing lijkt dan het buitengewoon onderwijs te zijn.

Lange termijn?

Kleuters verwijzen naar het buitengewoon onderwijs op basis van psychische problemen geeft de indruk dat een psychische aandoening een onveranderlijk, standvastig, aangeboren gegeven is, los van enige context. Het doet afbreuk aan de complexiteit van de geestelijke gezondheidszorg.

Bovendien moeten kleuters hun identiteit nog vormen maar ze krijgen vooral te horen hoe ‘anders’ ze zijn. Welke invloed heeft dit op hun zelfbeeld, op hun vermogen om later in de samenleving te mogen en kunnen participeren en vooral geaccepteerd te worden? Op latere leeftijd ervaren jongeren in het buitengewoon onderwijs immers erg veel zelfstigma en schaamte. (De Bruycker, 2017)

Welke invloed heeft het ook op de beeldvorming van psychische problemen als de ‘gewone’ kleuters leren dat wie ‘buitengewoon’ is naar een andere school moet gaan. En wie bepaalt wat ‘gewoon’ en ‘buitengewoon’ is?

De psychiatrisering van het kleuteronderwijs

In de gezondheidszorg staat sinds enkele jaren de vermaatschappelijking van de zorg centraal, waar mensen, ook zij met psychische problemen, meer in de samenleving zorg moeten krijgen. Dit staat haaks op de toestroom van kleuters met psychische problemen in het buitengewoon onderwijs. Geen vermaatschappelijking maar psychiatrisering van gedrag van kleuters dat ook niet los kan gezien worden van zijn context (Van Heule, 2011). En dat uitgerekend in het kleuteronderwijs. Daar waar we zo weten in te spelen op de interesses en vaardigheden van het kind.

‘Zorg’ mag zich niet beperken tot het detecteren van ‘afwijkend gedrag’ om vervolgens met een psychiatrische diagnose naar het buitengewoon onderwijs te gaan.  Toegegeven, het is een zware taak als leerkracht om met al die verschillen om te gaan. Maar als 1 op 4 Belgen in zijn leven te maken krijgt met psychische problemen, dan is zorg en daarmee leren omgaan geen bijkomstigheid maar een noodzaak.

Dag van de geestelijk gezondheid

Vandaag is het 10 oktober, dag van de Geestelijke gezondheid. En daarom roep ik op om actief het ‘zorgbeleid’ voor kinderen met psychische problemen onder de loep te nemen, niet alleen, maar samen met je team, en ook ver daarbuiten.  Hoe begin je er in hemelsnaam aan? Met kleine stapjes.

  1. Sta stil bij welke maatregelen jij zelf neemt in je klas, hoe differentieer jij? Hoe maak jij het verschil voor die ene kleuter die het psychisch moeilijk heeft? Er expliciet bij stil staan en het oplijsten geven je soms inzicht in de kansen die er misschien nog te grijpen zijn.
  2. Hoe pakken je collega’s het aan? Zet je deuren open of ga zelf, tijdens een uurtje L.O bij je collega op bezoek om inspiratie op te doen. Samen weet je zoveel meer dan alleen.
  3. Ga samen als team in gesprek met de zorgcoördinator. Ondersteuning gebeurt, in de klas, niet in een apart lokaaltje. Goede afspraken zijn daarbij nodig.
  4. Neem contact op met de competentiebegeleider van je onderwijsnet. Dit zijn pedagogische begeleiders die speciaal opgeleid zijn om je bij te staan bij de implementatie van inclusief onderwijs.
  5. En ten slotte. Nodig eens een sociaal werker, een orthopedagoog, een psycholoog en een ergotherapeut uit op de volgende pedagogische studiedag en ga in gesprek. Ik heb het voorrecht om binnen een multidiscplinaire onderzoek rond de ‘ondersteuning van de ondsteuningsnetwerken – O2’ samen informatie te delen. Wat kan je veel leren als je de know how van die verschillende sectoren bundelt.

 

Bronnen

Dataloep: aan de slag met cijfers over onderwijs. Geraadpleegd van http://onderwijs.vlaanderen.be/nl/dataloep-aan-de-slag-met-cijfers-over-onderwijs op 8 oktober 2018.

De Bruycker, J., (2017). De overstap van het gewoon naar het buitengewoononderwijs. Een fenomenologisch onderzoek bij kinderen en jongeren. Geraadpleegd van https://lib.ugent.be/fulltxt/RUG01/002/376/844/RUG01-002376844_2017_0001_AC.pdf op 9 oktober 2018.

Expert licht toe. Prof. Gwendoly Protzky. Mentaal welzijn bij kinderen. Geraadpleegd van https://www.facebook.com/rodeneuzendag/videos/247096082618333/ op 8 oktober 2018.

Schraepen B. (2017). Enkele vraagtekens en uitroeptekens na 2 jaar M-decreet. In Welwijs. Jaargang 28. Nr 2. P 5-8.

Stand van zaken over de opstart van het Ondersteuningsmodel. (december 2017). Geraadpleegd van https://onderwijs.vlaanderen.be/sites/default/files/atoms/files/Rapport_opstart_ondersteuningsmodel.pdf op 8 oktober 2018.

Vanheule S., (2011), Opvoeden vanuit de apothekerskast. Kanttekeningen bij het psychiatriseren van kinderen. In TVW. Jaargang 36. Nr 318. P

 

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.